Tắt, tháo hoặc gửi thiết bị giám sát hành trình (VMS) sang tàu khác là hành vi vi phạm nghiêm trọng trong bối cảnh Việt Nam đang nỗ lực gỡ "thẻ vàng" của Ủy ban châu Âu về khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU). Ngư dân và chủ tàu vi phạm có thể bị phạt tiền rất nặng, tước giấy phép, thậm chí bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi hành vi liên quan đến khai thác trái phép ở vùng biển nước ngoài. Bài viết giải thích vì sao VMS quan trọng, quy định cơ bản và những bài học cho cộng đồng ngư dân.
IUU và "thẻ vàng" là gì?
IUU là viết tắt của Illegal, Unreported and Unregulated fishing, tức khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định. Liên minh châu Âu (EU) áp dụng cơ chế cảnh báo với các quốc gia chưa kiểm soát tốt IUU. Tháng 10 năm 2017, EU rút "thẻ vàng" cảnh báo với thủy sản Việt Nam. Hệ quả là hàng hải sản xuất khẩu sang EU bị kiểm tra chặt hơn, ảnh hưởng đến doanh nghiệp, ngư dân và uy tín ngành thủy sản.
Từ đó, Việt Nam sửa đổi khung pháp lý (Luật Thủy sản năm 2017 và các văn bản hướng dẫn), tăng cường quản lý đội tàu, truy xuất nguồn gốc và xử lý vi phạm để đáp ứng khuyến nghị của EU.
Thiết bị giám sát hành trình (VMS) để làm gì?
VMS là thiết bị gắn trên tàu cá, truyền vị trí tàu về hệ thống giám sát của cơ quan quản lý. Theo quy định, tàu cá có chiều dài lớn nhất từ 15 mét trở lên phải lắp đặt và duy trì hoạt động thiết bị này khi hoạt động trên biển. VMS giúp:
- Theo dõi tàu có vượt ranh giới vùng biển cho phép, xâm phạm vùng biển nước ngoài hay không.
- Chứng minh nguồn gốc hợp pháp của sản lượng khai thác.
- Hỗ trợ tìm kiếm cứu nạn khi tàu gặp sự cố.
- Cung cấp dữ liệu cho quản lý nghề cá bền vững.
Những hành vi vi phạm phổ biến
| Hành vi | Rủi ro |
|---|---|
| Tắt thiết bị VMS khi đang trên biển | Bị xem là mất kết nối, nghi vấn khai thác trái phép |
| Tháo thiết bị gửi sang tàu khác | Che giấu vị trí thực, vi phạm nghiêm trọng |
| Không báo cáo khi mất kết nối | Không chứng minh được lý do kỹ thuật |
| Vượt ranh giới khai thác sang vùng biển nước ngoài | Bị nước ngoài bắt giữ, xử lý; ảnh hưởng nỗ lực gỡ thẻ vàng |
| Không ghi nhật ký khai thác | Không truy xuất được nguồn gốc sản phẩm |
Mức xử lý: từ phạt tiền đến án hình sự
Quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực thủy sản có mức phạt tiền rất cao với hành vi không duy trì hoạt động thiết bị giám sát hành trình, tháo thiết bị, gửi thiết bị sang tàu khác; kèm theo hình thức bổ sung như tước quyền sử dụng giấy phép khai thác, văn bằng thuyền trưởng. Mức phạt cụ thể được quy định tại nghị định hiện hành và có thể thay đổi, ngư dân nên tìm hiểu qua cơ quan quản lý thủy sản địa phương.
Trong một số trường hợp, khi hành vi gắn với việc đưa tàu, người đi khai thác trái phép ở vùng biển nước ngoài, tổ chức, môi giới cho người khác xuất cảnh trái phép, hoặc các hành vi gian dối khác, người vi phạm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Những bản án đối với ngư dân, chủ tàu là lời cảnh tỉnh mạnh mẽ về tính nghiêm trọng của vấn đề.
Vì sao vẫn có ngư dân vi phạm?
- Nguồn lợi gần bờ suy giảm, muốn đi xa để có sản lượng cao.
- Tâm lý "trước giờ vẫn làm vậy", chưa nhận thức hết hậu quả.
- Bị chủ tàu, môi giới lôi kéo, hứa hẹn thu nhập cao.
- Thiết bị trục trặc nhưng không biết quy trình báo cáo.
Ngư dân cần làm gì để tuân thủ?
- Lắp đặt VMS đúng quy định, kiểm tra hoạt động trước khi xuất bến.
- Không tắt, không tháo, không chuyển thiết bị sang tàu khác.
- Khi thiết bị mất kết nối, báo ngay cho cơ quan quản lý theo quy định và thực hiện báo cáo vị trí bằng phương thức thay thế.
- Ghi nhật ký khai thác đầy đủ, nộp báo cáo khi cập cảng.
- Tuyệt đối không khai thác ở vùng biển nước ngoài.
- Tham gia tổ đội sản xuất trên biển, hỗ trợ nhau và chia sẻ thông tin.
Trách nhiệm của chủ tàu, thuyền trưởng và chính quyền
Trong nhiều vụ việc, ngư dân làm thuê chỉ là người thực hiện, còn quyết định đưa tàu đi đâu, tắt thiết bị hay không thường thuộc về chủ tàu và thuyền trưởng. Pháp luật vì vậy xác định trách nhiệm của từng người theo vai trò. Chủ tàu phải đảm bảo tàu đủ điều kiện, thiết bị hoạt động, thuyền viên được phổ biến quy định. Thuyền trưởng chịu trách nhiệm điều hành tàu trên biển, ghi nhật ký, báo cáo vị trí.
Chính quyền địa phương, đồn biên phòng, ban quản lý cảng cá có nhiệm vụ kiểm soát tàu xuất bến, cập bến, tuyên truyền và theo dõi tàu có nguy cơ vi phạm. Những địa phương làm tốt việc này thường có tỷ lệ tàu vi phạm giảm rõ rệt. Sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên là điều kiện để ngư dân yên tâm bám biển hợp pháp.
Gỡ thẻ vàng: lợi ích của chính ngư dân
Gỡ thẻ vàng không chỉ là yêu cầu của EU, mà là con đường để nghề cá Việt Nam phát triển bền vững: sản phẩm có giá tốt hơn, thị trường xuất khẩu rộng mở, nguồn lợi hải sản được bảo vệ cho thế hệ sau. Người tiêu dùng trong nước cũng hưởng lợi khi hải sản có nguồn gốc rõ ràng. Nếu bạn yêu thích hải sản Việt, có thể đọc thêm bài hải sản Quảng Ninh hoặc quán hải sản Sài Gòn.
Vấn đề tuân thủ pháp luật trong khai thác tài nguyên không chỉ có ở biển. Bài phá rừng và giải pháp bảo vệ rừng cho thấy những thách thức tương tự trên đất liền.
Câu hỏi thường gặp
Tàu cá bao nhiêu mét phải lắp thiết bị giám sát hành trình?
Theo quy định hiện hành, tàu cá có chiều dài lớn nhất từ 15 mét trở lên phải lắp đặt thiết bị giám sát hành trình và duy trì hoạt động khi ra khơi.
Thiết bị VMS bị hỏng giữa biển thì làm sao?
Thuyền trưởng cần báo ngay cho cơ quan quản lý theo quy định, báo cáo vị trí định kỳ bằng phương thức thay thế và đưa tàu về bờ sửa chữa trong thời hạn quy định.
EU rút thẻ vàng IUU với Việt Nam từ khi nào?
EU áp dụng thẻ vàng IUU với thủy sản Việt Nam từ tháng 10 năm 2017. Từ đó, Việt Nam triển khai nhiều biện pháp để khắc phục và hướng tới gỡ thẻ vàng.