Những hình xăm kín lưng, kín tay của thành viên Yakuza từ lâu vừa là biểu tượng của lòng trung thành với băng đảng, vừa là "dấu vân tay" không thể xóa. Năm 2015, câu chuyện một thành viên Yakuza lẩn trốn nhiều năm ở Thái Lan bị bắt sau khi ảnh chụp hình xăm của ông ta lan truyền trên mạng xã hội đã khiến cả thế giới chú ý. Bài viết giải thích ý nghĩa của nghệ thuật xăm irezumi, vì sao hình xăm có thể trở thành manh mối, và cuộc truy bắt ấy nói gì về thời đại mạng xã hội.
Irezumi – nghệ thuật xăm truyền thống Nhật Bản
Irezumi là thuật ngữ chỉ nghệ thuật xăm truyền thống của Nhật, nổi tiếng với các mẫu khổ lớn phủ lưng, ngực, cánh tay và đùi. Phong cách này phát triển mạnh từ thời Edo, chịu ảnh hưởng của tranh khắc gỗ ukiyo-e và các truyện anh hùng dân gian. Kỹ thuật truyền thống tebori dùng que tre hoặc kim cầm tay, đâm mực thủ công, đòi hỏi nhiều buổi và chịu đau rất lớn.
Ở Nhật, hình xăm từng có thời gian bị cấm, và trong lịch sử cũng từng được dùng để đánh dấu tội phạm. Về sau, giới Yakuza tiếp nhận irezumi như một biểu tượng chịu đựng, can đảm và gắn bó với "gia đình" băng đảng. Chính sự liên kết này khiến hình xăm ở Nhật đến nay vẫn mang định kiến, nhiều nhà tắm công cộng, suối nước nóng và phòng gym từ chối khách có hình xăm lớn.
Ý nghĩa các họa tiết thường gặp
| Họa tiết | Ý nghĩa thường được gán |
|---|---|
| Rồng | Sức mạnh, trí tuệ, bảo hộ |
| Cá chép (koi) | Kiên trì vượt nghịch cảnh, như truyền thuyết cá chép vượt thác |
| Hổ | Dũng mãnh, xua đuổi tà ma, bệnh tật |
| Hoa anh đào | Sự ngắn ngủi của đời người, chấp nhận cái chết |
| Mặt nạ hannya | Ghen tuông, oán hận; cũng được xem là bùa hộ mệnh |
| Phượng hoàng | Tái sinh, chiến thắng |
Một bộ irezumi hoàn chỉnh thường có bố cục thống nhất, chừa một dải da trống giữa ngực để khi mặc kimono hoặc áo hở cổ, hình xăm vẫn được che kín. Đây là chi tiết giúp người trong nghề nhận ra phong cách truyền thống.
Cuộc truy bắt nhờ một bức ảnh lan truyền
Năm 2015, một người đàn ông Nhật lớn tuổi sống ở tỉnh Lopburi, Thái Lan, được người quen chụp ảnh khi đang chơi cờ, để lộ phần thân trên phủ kín hình xăm kiểu Yakuza và một ngón tay bị cụt. Bức ảnh được đăng lên Facebook và nhanh chóng lan truyền vì vẻ ngoài khác thường. Cảnh sát Thái Lan và Nhật Bản sau đó xác định ông ta là một cựu thành viên băng đảng bị truy nã từ đầu những năm 2000 liên quan đến một vụ án giết người ở Nhật. Ông ta bị bắt và dẫn độ về Nhật.
Điều trớ trêu là chính hình xăm và ngón tay cụt, vốn là "chứng chỉ" của đời giang hồ, lại trở thành bằng chứng nhận dạng. Tục cắt ngón tay (yubitsume) được biết đến như cách thành viên Yakuza chuộc lỗi với thủ lĩnh, nên dấu vết này kết hợp với hình xăm khiến danh tính trở nên khó che giấu.
Vì sao hình xăm là manh mối điều tra quan trọng?
- Tính duy nhất: mẫu xăm vẽ tay khổ lớn gần như không thể trùng lặp hoàn toàn giữa hai người.
- Khó xóa: xóa một bộ irezumi kín lưng gần như không khả thi, và quá trình xóa cũng để lại dấu vết.
- Lưu trong hồ sơ: cơ quan thực thi pháp luật nhiều nước ghi nhận đặc điểm nhận dạng như hình xăm, sẹo khi lập hồ sơ đối tượng.
- Mạng xã hội: chỉ một bức ảnh vô tình cũng có thể lan rộng tới hàng triệu người, trong đó có người nhận ra.
Yakuza ngày nay và sự thay đổi của văn hóa xăm
Từ những năm 1990, Nhật Bản ban hành và liên tục siết chặt các luật chống tội phạm có tổ chức, khiến số thành viên Yakuza giảm đáng kể. Nhiều người trẻ trong giới không còn xăm kín người như thế hệ trước, vì hình xăm khiến họ dễ bị nhận diện và gặp khó khi thuê nhà, mở tài khoản ngân hàng.
Ngược lại, irezumi lại được giới nghệ sĩ xăm và người yêu nghệ thuật trên thế giới đánh giá cao như một di sản thẩm mỹ. Ở Nhật, đang có những tranh luận về việc tách hình xăm khỏi định kiến tội phạm, nhất là khi khách du lịch có hình xăm ngày càng nhiều. Câu chuyện thợ xăm ở các nước Đông Á đứng giữa ranh giới nghệ thuật và pháp luật cũng được nhắc tới trong bài thợ xăm ở Hàn Quốc: nghệ nhân hay tội phạm.
Bài học về định kiến và hình xăm
Không phải ai có hình xăm rồng, hổ hay cá chép cũng là người xấu. Phần lớn người xăm hình ngày nay chọn mẫu vì thẩm mỹ, kỷ niệm hoặc niềm tin cá nhân. Câu chuyện về định kiến với người có hình xăm được kể lại trong bài định kiến và cuộc sống của người xăm kín người. Tuy nhiên, câu chuyện Yakuza cho thấy hình xăm là dấu ấn đi theo người mang nó suốt đời, vì vậy cần cân nhắc kỹ trước khi chọn mẫu và vị trí.
Ở Việt Nam, thuật ngữ "giang hồ" cũng hay gắn với hình xăm, và mạng xã hội đôi khi tôn vinh hình ảnh này một cách lệch lạc. Bài giang hồ mạng: xu hướng hay hiểm họa phân tích mặt trái của trào lưu đó.
Khi thế giới số trở thành "camera" khổng lồ
Cuộc truy bắt năm 2015 là một trong những ví dụ sớm cho thấy mạng xã hội có thể hỗ trợ điều tra. Ngày nay, hình ảnh, video do người dùng đăng tải thường được cơ quan chức năng nhiều nước tham khảo. Mặt trái là nguy cơ "truy lùng tập thể" nhầm người, xâm phạm quyền riêng tư. Vì vậy, khi nghi ngờ ai đó là đối tượng truy nã, cách đúng là báo cho cơ quan công an, không tự đăng tải, bêu riếu hay tiếp cận.
Câu hỏi thường gặp
Irezumi là gì?
Irezumi là nghệ thuật xăm truyền thống Nhật Bản với các mẫu khổ lớn như rồng, cá chép, hổ, hoa anh đào, thường phủ lưng và tay. Kỹ thuật cổ truyền dùng dụng cụ cầm tay gọi là tebori.
Người có hình xăm có được vào onsen ở Nhật không?
Nhiều onsen và nhà tắm công cộng vẫn hạn chế khách có hình xăm, nhưng một số nơi đã nới lỏng hoặc cho phép che hình xăm bằng miếng dán. Nên kiểm tra quy định từng nơi trước khi đến.
Vì sao thành viên Yakuza hay bị cụt ngón tay?
Tục yubitsume, tức tự cắt một đốt ngón tay, được biết đến như cách thành viên Yakuza chuộc lỗi với cấp trên. Tục này ngày càng hiếm khi băng đảng suy yếu và bị pháp luật siết chặt.