Thông tin về việc cơ quan chức năng ở Bắc Giang khởi tố vụ án liên quan đến lượng lớn giá đỗ được ngâm chất kích thích 6-BA khiến nhiều người giật mình, bởi giá đỗ là món rau quen thuộc trong bữa ăn hằng ngày, từ phở, bún đến món xào. Bài viết không đi vào chi tiết điều tra của một vụ việc, mà giải thích 6-BA là gì, vì sao bị lạm dụng trong sản xuất giá đỗ, rủi ro với người ăn và cách chọn mua, tự làm giá đỗ an toàn.
6-BA là chất gì?
6-BA (6-Benzylaminopurine) là một chất điều hòa sinh trưởng thực vật thuộc nhóm cytokinin, có tác dụng kích thích phân chia tế bào. Trong nông nghiệp, chất này có thể được dùng trong một số ứng dụng cụ thể như nuôi cấy mô, nhưng việc sử dụng phải tuân thủ danh mục và hướng dẫn của cơ quan quản lý.
Khi bị dùng để ngâm đỗ xanh làm giá, 6-BA giúp mầm mập, trắng, ít rễ, mọc nhanh và nặng cân hơn, từ đó tăng lợi nhuận cho người sản xuất. Đây là hành vi sử dụng chất không được phép trong chế biến thực phẩm, vi phạm quy định về an toàn thực phẩm.
Vì sao giá đỗ dễ bị "phù phép"?
- Vòng sản xuất ngắn: chỉ vài ngày từ hạt đến thành phẩm, dễ dùng chất kích thích để rút ngắn thêm.
- Thị trường tiêu thụ lớn: quán phở, bún, nhà hàng, bếp ăn tập thể mua số lượng nhiều, ưu tiên giá rẻ, mã đẹp.
- Khó kiểm soát: nhiều cơ sở nhỏ lẻ, sản xuất trong nhà dân, không đăng ký.
- Người mua ưa hình thức: giá mập, trắng, không rễ dễ bán hơn giá tự nhiên gầy, có rễ.
Ảnh hưởng tới sức khỏe
Mức độ ảnh hưởng của tồn dư 6-BA trong thực phẩm phụ thuộc vào liều lượng và thời gian tiếp xúc. Nhìn chung, các chất điều hòa sinh trưởng không được phép dùng cho thực phẩm vì chưa được đánh giá an toàn với mục đích này. Ngoài ra, hóa chất trôi nổi dùng ngâm giá có thể lẫn tạp chất không rõ nguồn gốc. Việc ăn thường xuyên thực phẩm có tồn dư hóa chất không kiểm soát là rủi ro không đáng có, đặc biệt với trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người có bệnh nền. Nếu lo lắng về sức khỏe sau khi ăn thực phẩm nghi nhiễm hóa chất, hãy hỏi ý kiến bác sĩ.
Nhận biết giá đỗ có dấu hiệu bất thường
| Đặc điểm | Giá đỗ tự nhiên | Giá đỗ đáng ngờ |
|---|---|---|
| Thân | Nhỏ, dài vừa phải, màu trắng ngà | Mập, to bất thường, trắng bóng |
| Rễ | Có rễ dài, rễ phụ | Rễ rất ngắn hoặc gần như không có |
| Vỏ đỗ | Còn vỏ xanh bám, không quá đều | Rất sạch, đều tăm tắp |
| Mùi vị | Mùi đỗ tự nhiên, giòn ngọt | Có thể có mùi lạ, ăn bở hoặc hơi đắng |
| Thời gian bảo quản | Nhanh héo, thâm sau một ngày | Để lâu vẫn trắng, khó héo |
Những dấu hiệu này chỉ mang tính tham khảo, không thể thay thế xét nghiệm. Tuy nhiên, giá đỗ "quá đẹp" so với bình thường là lý do để cân nhắc.
Mua giá đỗ ở đâu cho an tâm?
- Mua tại siêu thị, cửa hàng thực phẩm có nguồn gốc rõ ràng, có nhãn cơ sở sản xuất.
- Ưu tiên người bán quen ở chợ, biết rõ nơi làm giá.
- Hỏi quán ăn quen về nguồn giá đỗ, nhiều quán có thể tự làm giá.
- Rửa sạch, ngâm nước và trần qua nước sôi khi có thể, dù cách này không loại bỏ hoàn toàn hóa chất.
Tự làm giá đỗ tại nhà
Làm giá tại nhà đơn giản và an toàn:
- Chọn đỗ xanh hạt đều, mới: loại bỏ hạt lép, hạt sâu.
- Ngâm nước ấm: ngâm vài giờ đến khi hạt nở, nứt vỏ.
- Ủ trong dụng cụ có lỗ thoát nước: rổ, chậu nhựa có lỗ, hoặc bình làm giá chuyên dụng; lót khăn ẩm, để nơi tối.
- Tưới nước đều: vài lần mỗi ngày để giá không bị nóng, chua.
- Đè nhẹ lên trên: giúp giá mập hơn một cách tự nhiên.
- Thu hoạch sau vài ngày: khi giá đạt độ dài mong muốn.
Giá tự làm thường gầy hơn, có rễ dài hơn, nhưng giòn ngọt và yên tâm.
Trách nhiệm pháp lý của người sản xuất
Sử dụng chất cấm hoặc chất không được phép trong sản xuất, chế biến thực phẩm có thể bị xử phạt vi phạm hành chính về an toàn thực phẩm, buộc tiêu hủy sản phẩm, đình chỉ hoạt động. Khi số lượng lớn hoặc gây hậu quả, người vi phạm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm theo Bộ luật Hình sự. Việc cơ quan chức năng khởi tố những vụ giá đỗ ngâm hóa chất cho thấy mức độ nghiêm trọng của hành vi này.
Người buôn bán, quán ăn biết rõ nguồn hàng có vấn đề mà vẫn sử dụng cũng có thể phải chịu trách nhiệm. Vì vậy, các cơ sở kinh doanh ăn uống nên ký hợp đồng với nhà cung cấp có giấy tờ, lưu hóa đơn và kiểm tra hàng nhận vào. Đây vừa là cách tự bảo vệ, vừa là trách nhiệm với thực khách.
Những rau mầm khác cũng cần lưu ý
Không chỉ giá đỗ xanh, các loại rau mầm như mầm đậu nành, mầm cải, mầm củ cải cũng có chu kỳ sản xuất ngắn và có thể bị lạm dụng chất kích thích. Nguyên tắc chọn mua tương tự: ưu tiên nguồn rõ ràng, quan sát hình thức tự nhiên, không quá đẹp bất thường. Tự trồng rau mầm tại nhà bằng khay và giá thể sạch là lựa chọn được nhiều gia đình đô thị áp dụng, vừa an toàn vừa là hoạt động thú vị cho trẻ nhỏ.
Bài học về chuỗi an toàn thực phẩm
Vụ giá đỗ ngâm 6-BA không phải là trường hợp cá biệt. Các vụ hóa chất làm chín sầu riêng nhập lậu hay hàng thực phẩm qua biên giới không kiểm dịch (xem chống buôn lậu ở Lạng Sơn) đều cho thấy cùng một vấn đề: hóa chất không rõ nguồn gốc và người sản xuất đặt lợi nhuận lên trên sức khỏe cộng đồng. Bên cạnh xử lý nghiêm vi phạm, việc người tiêu dùng chọn sản phẩm minh bạch và chủ động phản ánh khi phát hiện sai phạm có vai trò rất quan trọng. Thông tin về vai trò của cơ quan y tế trong việc ngăn chặn hàng kém chất lượng có trong bài ngăn chặn hàng giả, bảo vệ sức khỏe.
Câu hỏi thường gặp
6-BA có được phép dùng để làm giá đỗ không?
Không. 6-BA là chất điều hòa sinh trưởng thực vật, không được phép sử dụng trong sản xuất, chế biến thực phẩm như giá đỗ. Sử dụng chất này để ngâm giá là vi phạm quy định an toàn thực phẩm.
Rửa kỹ có loại bỏ được 6-BA trong giá đỗ không?
Rửa và trần nước sôi có thể giảm một phần tồn dư bám bên ngoài, nhưng không đảm bảo loại bỏ hoàn toàn. Cách tốt nhất vẫn là chọn nguồn giá đỗ rõ ràng hoặc tự làm.
Giá đỗ không rễ có phải lúc nào cũng có hóa chất?
Không hẳn. Một số cơ sở dùng kỹ thuật canh tác để hạn chế rễ. Tuy vậy, giá đỗ mập bất thường, gần như không rễ và để lâu không héo là dấu hiệu nên cẩn trọng.