Thuốc giả, thực phẩm bảo vệ sức khỏe giả và mỹ phẩm giả không chỉ gây thiệt hại kinh tế mà còn trực tiếp đe dọa sức khỏe, thậm chí tính mạng người dùng. Khi Bộ Y tế cùng các cơ quan chức năng đẩy mạnh kiểm tra, thu hồi, xử lý vi phạm, điều người dân cần hiểu là: ngăn chặn hàng giả "từ gốc rễ" đòi hỏi kiểm soát cả chuỗi từ sản xuất, nhập khẩu, phân phối, quảng cáo đến thói quen mua sắm của chính người tiêu dùng. Bài viết giải thích các mắt xích quan trọng và những việc bạn có thể tự làm để không trở thành nạn nhân.
Hàng giả trong lĩnh vực y tế nguy hiểm thế nào?
- Thuốc giả: có thể không có hoạt chất, sai hàm lượng hoặc chứa chất khác. Người bệnh tưởng đang điều trị nhưng bệnh vẫn tiến triển, có khi biến chứng nặng.
- Thực phẩm bảo vệ sức khỏe giả: có trường hợp bị trộn trái phép thuốc tân dược như chất giảm cân, corticoid, chất kích dục để tạo "hiệu quả nhanh", gây hại gan, thận, tim mạch.
- Mỹ phẩm giả: có thể chứa kim loại nặng, chất tẩy trắng bị cấm, gây kích ứng, tổn thương da lâu dài.
- Trang thiết bị y tế giả: que thử, máy đo không chính xác dẫn tới chẩn đoán sai.
Bộ máy quản lý: ai làm gì?
| Đơn vị | Phạm vi chính |
|---|---|
| Cục Quản lý Dược | Cấp số đăng ký thuốc, quản lý chất lượng thuốc, thu hồi thuốc vi phạm |
| Cục An toàn thực phẩm | Quản lý thực phẩm bảo vệ sức khỏe, phụ gia, quảng cáo thực phẩm |
| Cục Quản lý Dược (mảng mỹ phẩm) | Tiếp nhận phiếu công bố mỹ phẩm, hậu kiểm chất lượng |
| Thanh tra ngành y tế, Sở Y tế | Kiểm tra cơ sở kinh doanh, xử phạt vi phạm |
| Công an, quản lý thị trường, hải quan | Phối hợp điều tra đường dây sản xuất, buôn lậu, buôn bán hàng giả |
Ngoài các đợt kiểm tra, ngành y tế thường xuyên công bố quyết định thu hồi, đình chỉ lưu hành sản phẩm vi phạm và cảnh báo người dân về các sản phẩm giả mạo. Những thông báo này được đăng trên cổng thông tin của Bộ Y tế và các cục chuyên môn.
Kẽ hở khiến hàng giả len lỏi
Mua bán trực tuyến khó kiểm soát
Mạng xã hội, livestream, sàn thương mại điện tử giúp người bán tiếp cận khách hàng nhanh, nhưng cũng là nơi dễ phát tán hàng không rõ nguồn gốc. Người bán có thể đổi tên tài khoản, xóa bài khi bị phát hiện.
Quảng cáo sai sự thật
Thực phẩm bảo vệ sức khỏe bị quảng cáo như thuốc chữa bệnh, có "bác sĩ" hoặc người nổi tiếng giới thiệu. Đây là vi phạm quy định quảng cáo và là mồi nhử phổ biến.
Thói quen tự mua thuốc
Mua thuốc kê đơn không cần đơn, mua thuốc "xách tay" không rõ nguồn gốc, nghe theo lời truyền miệng tạo thị trường cho hàng giả.
Chuỗi phân phối nhiều tầng
Hàng qua nhiều trung gian, hóa đơn chứng từ không đầy đủ, khiến việc truy xuất khó khăn.
Người dân tự bảo vệ bằng cách nào?
- Mua ở cơ sở hợp pháp: nhà thuốc có giấy phép, có dược sĩ tư vấn; cửa hàng chính hãng hoặc gian hàng chính thức trên sàn thương mại điện tử.
- Kiểm tra bao bì, nhãn: tên sản phẩm, số đăng ký hoặc số công bố, nhà sản xuất, ngày sản xuất, hạn dùng, hướng dẫn sử dụng bằng tiếng Việt.
- Tra cứu thông tin: số đăng ký thuốc có thể tra trên hệ thống của Cục Quản lý Dược; thông tin công bố thực phẩm, mỹ phẩm có thể tra trên các cổng dịch vụ công của ngành y tế.
- Cảnh giác với giá rẻ bất thường và lời quảng cáo "chữa khỏi hoàn toàn", "không tác dụng phụ".
- Giữ hóa đơn, bao bì để làm bằng chứng nếu có sự cố.
- Hỏi ý kiến bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng sản phẩm mới, nhất là khi đang điều trị bệnh mạn tính.
Với thực phẩm chức năng, bạn có thể đọc thêm cảnh báo trong bài thực phẩm chức năng giả: tác hại khôn lường. Với mỹ phẩm, bài hàng giả mỹ phẩm và pháp luật bảo vệ người tiêu dùng có thêm thông tin về quyền khiếu nại.
Khi nghi ngờ đã dùng phải hàng giả
- Ngừng sử dụng ngay, giữ lại sản phẩm và bao bì.
- Nếu có triệu chứng bất thường (dị ứng, khó thở, đau bụng, vàng da…), đến cơ sở y tế và mang theo sản phẩm.
- Thông báo cho Sở Y tế, cơ quan quản lý thị trường hoặc đường dây nóng của ngành y tế.
- Báo cho nơi bán và yêu cầu giải quyết theo quy định bảo vệ người tiêu dùng.
Nhóm người dễ bị tổn thương nhất
Người cao tuổi mắc bệnh mạn tính, người bệnh nặng đang tìm "phương thuốc cứu cánh", phụ nữ muốn giảm cân nhanh, người trẻ chạy theo xu hướng làm đẹp là những nhóm thường bị nhắm đến. Kẻ bán hàng giả đánh vào tâm lý mong khỏi bệnh, mong đẹp nhanh, rồi dùng lời chứng thực giả, ảnh "trước – sau" chỉnh sửa, video người mặc áo blouse trắng để tạo lòng tin.
Gia đình có thể giúp người thân bằng cách cùng kiểm tra sản phẩm trước khi mua, nhắc nhở không mua thuốc qua điện thoại, livestream, và đưa người bệnh đến cơ sở y tế để được tư vấn đúng. Những quảng cáo kiểu "nước thần chữa ung thư" cần được nhận diện sớm, như cảnh báo trong bài nước ion kiềm chữa ung thư.
"Từ gốc rễ" nghĩa là gì?
Ngăn chặn hàng giả không thể chỉ dựa vào những đợt kiểm tra cao điểm. Gốc rễ nằm ở việc minh bạch chuỗi cung ứng (truy xuất nguồn gốc, hóa đơn điện tử), siết quản lý quảng cáo, xử lý nghiêm người tiếp tay như những cá nhân có ảnh hưởng quảng bá sai sự thật, và nâng cao hiểu biết của người dân. Vấn đề trách nhiệm của nhà khoa học, cán bộ y tế khi đứng tên giới thiệu sản phẩm được bàn kỹ hơn trong bài chống hàng giả, hàng nhái và cam kết minh bạch.
Mỗi lần người tiêu dùng từ chối món hàng không rõ nguồn gốc, thị trường hàng giả lại mất đi một khách hàng. Đó là phần việc mà không cơ quan nào có thể làm thay chúng ta.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao kiểm tra thuốc có phải hàng thật không?
Hãy kiểm tra số đăng ký trên bao bì và tra cứu trên hệ thống của Cục Quản lý Dược, mua tại nhà thuốc có giấy phép. Nếu nghi ngờ, hỏi dược sĩ hoặc liên hệ cơ quan y tế địa phương.
Thực phẩm bảo vệ sức khỏe có chữa được bệnh không?
Không. Thực phẩm bảo vệ sức khỏe không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh. Quảng cáo khẳng định chữa khỏi bệnh là vi phạm.
Phát hiện hàng giả thì báo ở đâu?
Bạn có thể báo Sở Y tế, lực lượng quản lý thị trường, công an hoặc các đường dây nóng của ngành y tế và cơ quan bảo vệ người tiêu dùng. Nên cung cấp kèm hình ảnh, hóa đơn, địa chỉ nơi bán.