Hugo Schmeisser là một trong những nhà thiết kế vũ khí bộ binh nổi tiếng nhất nước Đức đầu thế kỷ XX. Sau Thế chiến II, ông bị đưa sang Liên Xô và làm việc tại thành phố Izhevsk, nơi sau này sản xuất khẩu súng trường tấn công AK-47. Sự trùng hợp này sinh ra một huyền thoại dai dẳng: Schmeisser mới là "cha đẻ thật" của khẩu AK. Bài viết tóm lược tiểu sử của Schmeisser, những gì được ghi nhận về thời gian ông ở Liên Xô và vì sao đa số nhà nghiên cứu không ủng hộ giả thuyết ấy.
Hugo Schmeisser là ai?
Hugo Schmeisser sinh năm 1884 tại Đức, trong một gia đình có truyền thống chế tạo vũ khí; cha ông, Louis Schmeisser, cũng là nhà thiết kế súng. Hugo tham gia phát triển MP 18, một trong những khẩu tiểu liên đầu tiên được sử dụng rộng rãi trong Thế chiến I, rồi tiếp tục với các mẫu cải tiến như MP 28. Trong thời kỳ Đức Quốc xã, ông làm việc tại công ty Haenel ở Suhl và tham gia phát triển dòng súng trường tấn công dẫn tới StG 44 (Sturmgewehr 44), sử dụng đạn trung gian 7,92×33 mm.
Một chi tiết thú vị: khẩu tiểu liên MP 40 của Đức thường bị gọi nhầm là "Schmeisser" ở phương Tây, nhưng thực tế mẫu súng này được phát triển bởi công ty Erma, không phải do Schmeisser thiết kế chính.
Bị đưa sang Liên Xô
Sau khi Đức đầu hàng năm 1945, Suhl nằm trong vùng chiếm đóng của Liên Xô. Giống như nhiều kỹ sư, nhà khoa học Đức khác, Schmeisser bị huy động phục vụ chương trình khai thác chuyên môn kỹ thuật của Liên Xô. Năm 1946, ông cùng một nhóm chuyên gia Đức được đưa tới Izhevsk, trung tâm công nghiệp vũ khí ở vùng Ural.
Ông làm việc tại đây khoảng sáu năm, đến năm 1952 mới được trở về Đức (khi đó thuộc Cộng hòa Dân chủ Đức) và qua đời năm 1953.
Huyền thoại "Schmeisser thiết kế AK-47"
Khẩu AK-47 của Mikhail Kalashnikov được chấp thuận đưa vào trang bị cuối thập niên 1940 và sản xuất hàng loạt tại Izhevsk. Việc Schmeisser có mặt ở cùng thành phố, cộng với vẻ ngoài có nét tương đồng giữa AK-47 và StG 44 (băng đạn cong, đạn trung gian, kiểu dáng tổng thể), khiến nhiều người tin rằng ông đã đóng vai trò quyết định.
Vì sao giới nghiên cứu hoài nghi?
| Điểm so sánh | StG 44 | AK-47 |
|---|---|---|
| Cơ cấu khóa nòng | Khóa bằng cách nghiêng khóa nòng | Khóa nòng xoay |
| Hộp khóa nòng | Chủ yếu dập thép, tháo lắp kiểu bản lề | Thiết kế khác, cách tháo lắp khác |
| Đạn | 7,92×33 mm Kurz | 7,62×39 mm của Liên Xô |
Về mặt kỹ thuật, điểm cốt lõi của AK là cơ cấu khóa nòng xoay, khác căn bản với StG 44. Sự giống nhau về hình dáng chủ yếu do cùng giải quyết bài toán súng trường dùng đạn trung gian, vốn là xu hướng chung của thời kỳ. Ngoài ra, khái niệm đạn trung gian của Liên Xô đã được phát triển trong cùng giai đoạn.
Mặt khác, nhiều nhà nghiên cứu thừa nhận chuyên gia Đức ở Izhevsk có thể đã đóng góp kinh nghiệm về công nghệ sản xuất, như kỹ thuật dập thép, quy trình gia công. Mức độ đóng góp cụ thể của Schmeisser vẫn còn tranh luận do tài liệu lưu trữ hạn chế và cách kể chuyện mang màu sắc chính trị của cả hai phía trong Chiến tranh Lạnh.
Bối cảnh: cuộc săn chuyên gia sau Thế chiến II
Không chỉ Liên Xô, các nước Đồng minh phương Tây cũng tích cực đưa nhà khoa học, kỹ sư Đức về nước, nổi tiếng nhất là chương trình đưa chuyên gia tên lửa sang Mỹ. Tri thức kỹ thuật của Đức trở thành "chiến lợi phẩm" quan trọng, góp phần định hình cuộc chạy đua vũ trang thời Chiến tranh Lạnh. Câu chuyện của Schmeisser là một lát cắt nhỏ trong làn sóng di chuyển chất xám bắt buộc ấy.
Cuộc sống của chuyên gia Đức ở Izhevsk
Các tài liệu và hồi ức được công bố sau này cho thấy nhóm chuyên gia Đức ở Izhevsk sống trong điều kiện bị giám sát, đi lại hạn chế, nhưng được cấp nhà ở và mức lương nhất định. Họ được giao các nhiệm vụ tư vấn, thiết kế, cải tiến quy trình sản xuất. Tuy nhiên, các chuyên gia này thường không được tiếp cận đầy đủ những dự án quan trọng nhất, và mức độ tin cậy dành cho họ cũng có giới hạn.
Đối với gia đình Schmeisser và các chuyên gia khác, đây là giai đoạn sống xa quê hương trong hoàn cảnh không tự nguyện. Việc trở về Đức đầu thập niên 1950 diễn ra theo từng đợt, khi Liên Xô cho rằng nhóm chuyên gia đã hoàn thành vai trò. Những ghi chép rời rạc về giai đoạn này giải thích vì sao các câu chuyện về "người Đức đứng sau vũ khí Liên Xô" dễ được thêu dệt.
Tách sự thật khỏi huyền thoại
- Sự thật: Schmeisser là nhà thiết kế súng Đức có đóng góp quan trọng cho tiểu liên và súng trường tấn công; ông làm việc tại Izhevsk từ 1946 đến 1952.
- Chưa được chứng minh: ông là người thiết kế chính hay "cha đẻ thật" của AK-47.
- Có khả năng: chuyên gia Đức đóng góp vào công nghệ sản xuất vũ khí Liên Xô thời hậu chiến.
Những câu chuyện tình báo, kỹ thuật thời chiến luôn hấp dẫn và dễ bị thêu dệt. Bạn có thể đọc thêm về những bí mật khác của thời kỳ này như CIA và chiến dịch phá hoại lô đường Cuba hay bí ẩn điệp viên Liên Xô ở Tokyo.
Di sản của Schmeisser
Dù không phải "cha đẻ" của AK, Hugo Schmeisser vẫn để lại dấu ấn trong lịch sử vũ khí bộ binh với những thiết kế tiểu liên và súng trường tấn công đi trước thời đại. Cuộc đời ông, từ nhà thiết kế danh tiếng đến chuyên gia bị buộc làm việc ở xứ người, phản ánh số phận của nhiều trí thức trong những biến động lớn của thế kỷ XX. Nhìn lại câu chuyện của ông là dịp nhắc rằng lịch sử kỹ thuật cần được kể bằng tài liệu, không chỉ bằng những giai thoại hấp dẫn.
Với những ai quan tâm đến số phận con người trong chiến tranh, câu chuyện của Marthe Cohn, một nữ điệp viên tình cờ, mang đến góc nhìn khác về lựa chọn cá nhân giữa thời loạn.
Câu hỏi thường gặp
Hugo Schmeisser có thiết kế khẩu MP 40 không?
Không phải thiết kế chính. MP 40 được phát triển bởi công ty Erma, dù ở phương Tây khẩu súng này hay bị gọi nhầm là "Schmeisser".
Schmeisser làm việc ở Liên Xô bao lâu?
Ông được đưa tới Izhevsk năm 1946 và làm việc tại đây đến năm 1952 thì được trở về Đức. Ông qua đời năm 1953.
AK-47 có phải là bản sao của StG 44 không?
Hai khẩu súng có nét tương đồng về hình dáng và ý tưởng dùng đạn trung gian, nhưng khác nhau ở cơ cấu cốt lõi như khóa nòng. Đa số nhà nghiên cứu không coi AK-47 là bản sao của StG 44.