Thứ Bảy, 14 tháng 11, 2026Ẩm thực, chuyện lịch sử, hình xăm và pháp luật đời sống
Thế Giới Gầm
Chuyện lịch sử

Mạc Can: Hành Trình Từ Kẻ Lang Bạt “Giang Hồ” Đến Nghệ Sĩ Tài Hoa

Mạc Can lớn lên trong gánh hát rong, làm ảo thuật, vẽ tranh, đóng phim rồi viết văn. Chân dung một đời nghệ sĩ lang bạt và những trang văn đặc biệt ông để lại.

Ban biên tập Thế Giới GầmCập nhật 5 phút đọc
Chuyện lịch sử

Mạc Can là một nghệ sĩ đa tài của miền Nam: diễn viên, họa sĩ, nhà ảo thuật, rồi bước vào văn chương ở tuổi ngoài năm mươi với tiểu thuyết “Tấm ván phóng dao”. Hai chữ “giang hồ” gắn với ông không mang nghĩa tội phạm, mà là cuộc đời lang bạt theo gánh hát, gánh xiếc rong từ nhỏ, nếm đủ vất vả của kiếp nghệ sĩ dân gian. Chính quãng đời ấy làm nên chất liệu cho những trang văn và vai diễn đầy ám ảnh của ông.

Tuổi thơ trong gánh hát rong

Mạc Can sinh ra trong một gia đình làm nghề biểu diễn ở Nam Bộ. Từ nhỏ, ông đã theo cha mẹ lưu diễn khắp nơi, sống trên những chuyến xe, những sân khấu dựng tạm ở đình làng, chợ quê. Gánh hát rong thời đó diễn đủ thứ: cải lương, tạp kỹ, ảo thuật, xiếc, để chiều lòng khán giả bình dân.

Cuộc sống ấy không ổn định, có lúc no đủ, có lúc đói khổ. Nhưng nó cho cậu bé Mạc Can một kho trải nghiệm hiếm có: hiểu tâm lý khán giả, quen với ánh đèn sân khấu và cả những góc khuất phía sau tấm phông. Ông học ảo thuật, học vẽ phông cảnh, học cách sống sót trong một thế giới chỉ có tiếng vỗ tay và đồng tiền lẻ.

Vì sao ông được gọi là “giang hồ”

Trong cách nói dân gian Nam Bộ, “giang hồ” còn chỉ người phiêu bạt, đi nhiều, sống tự do, không gắn với một chỗ. Mạc Can tự nhận mình từng sống đời lang bạt như thế. Ông đi qua nhiều tỉnh, nhiều đoàn hát, làm đủ nghề để kiếm sống. Có những năm tháng ông thất nghiệp, vẽ thuê, làm ảo thuật ở quán cà phê, sống giản dị trong căn phòng nhỏ.

Chính sự từng trải ấy khiến ông nhìn đời bằng con mắt bao dung nhưng không ảo tưởng. Ông viết và diễn về những thân phận nhỏ bé, những con người bên lề xã hội với sự thấu hiểu của người đã sống cùng họ.

“Tấm ván phóng dao” và cú rẽ sang văn chương

Mạc Can bắt đầu được giới văn chương biết đến khi tiểu thuyết “Tấm ván phóng dao” ra đời vào giữa thập niên 1990. Tác phẩm kể về cuộc sống trong một gánh xiếc rong, nơi người con gái đứng trước tấm ván cho cha phóng dao mỗi đêm diễn. Hình ảnh tấm ván và những lưỡi dao trở thành ẩn dụ cho số phận mong manh của kiếp nghệ sĩ nghèo.

Cuốn sách gây chú ý vì giọng văn lạ: buồn, tỉnh, không than vãn, đầy chi tiết đời thực mà chỉ người trong nghề mới biết. Tác phẩm được trao giải thưởng văn học và mở ra con đường viết văn của ông ở độ tuổi mà nhiều người đã nghĩ đến nghỉ ngơi. Sau đó ông tiếp tục viết thêm tiểu thuyết và truyện ngắn, phần lớn xoay quanh ký ức về gánh hát, về Sài Gòn và miền Tây.

Đặc điểm văn phong Mạc Can

  • Viết từ trải nghiệm thật, nhiều chi tiết nghề nghiệp sân khấu, xiếc, ảo thuật.
  • Giọng kể điềm tĩnh, ít bình luận, để người đọc tự cảm nhận nỗi buồn.
  • Nhân vật thường là người nghèo, người lang bạt, nghệ sĩ không tên tuổi.
  • Không khí Nam Bộ đậm đặc: sông nước, chợ quê, đêm diễn dưới ánh đèn măng-sông.

Gương mặt quen thuộc trên màn ảnh

Bên cạnh viết văn, Mạc Can còn được khán giả nhớ đến qua nhiều vai diễn trong phim điện ảnh và truyền hình. Ông thường đóng vai người già, người nghèo, nhân vật lặng lẽ nhưng có chiều sâu. Gương mặt khắc khổ, đôi mắt buồn và lối diễn tự nhiên giúp ông tạo dấu ấn dù chỉ xuất hiện ít phút.

Nhiều đạo diễn chọn ông vì sự chân thật, không cần “diễn” quá nhiều. Với ông, đóng phim cũng là một cách kể chuyện, tiếp nối nghề sân khấu thuở nhỏ.

Họa sĩ và nhà ảo thuật

Ít ai biết Mạc Can còn vẽ tranh. Ông vẽ phông cảnh cho đoàn hát từ thuở nhỏ, sau này vẽ tranh cho riêng mình. Ảo thuật cũng là nghề ông theo suốt nhiều năm. Ở ông, các loại hình nghệ thuật không tách rời mà hòa vào nhau: một người kể chuyện bằng chữ, bằng hình, bằng động tác trên sân khấu.

Bài học từ cuộc đời một nghệ sĩ lang bạt

Câu chuyện Mạc Can thường được nhắc đến như một minh chứng rằng không bao giờ là quá muộn để bắt đầu. Ông không có bằng cấp văn chương, không xuất thân từ giới trí thức, nhưng những gì ông sống đã đủ dày để thành văn.

Nó cũng cho thấy giá trị của nghệ thuật dân gian. Những gánh hát rong, gánh xiếc nghèo từng là nơi giải trí của bao thế hệ người dân quê. Khi các loại hình này dần mai một, những trang văn như của Mạc Can trở thành tư liệu sống động về một thời đã qua.

Những nghệ sĩ cùng thời và ký ức Sài Gòn xưa

Đời sống nghệ thuật Sài Gòn và miền Nam thế kỷ 20 có nhiều gương mặt gắn với những câu chuyện đặc biệt. Có người nổi tiếng nhờ những vai diễn để đời về thế giới giang hồ trên màn ảnh, như trường hợp được kể trong bài tài tử Trần Quang và ký ức về Đại Cathay. Đặt cạnh nhau, những câu chuyện ấy giúp người đọc hôm nay hình dung rõ hơn đời sống văn hóa của một thời kỳ.

Ở chiều ngược lại, thế giới giang hồ thực sự với những tổ chức tội phạm lại là câu chuyện khác hẳn, gắn với các chuyên án lớn mà ngành công an từng triệt phá; bạn có thể đọc bài về vụ triệt phá tập đoàn tội phạm Năm Cam để thấy sự khác biệt giữa chữ “giang hồ” trong nghệ thuật và ngoài đời.

Đọc Mạc Can bắt đầu từ đâu

Người mới tìm hiểu nên bắt đầu với “Tấm ván phóng dao”, tác phẩm tiêu biểu nhất. Sau đó có thể đọc các tập truyện ngắn và tiểu thuyết khác của ông để thấy rõ thế giới nhân vật nhất quán: nghệ sĩ nghèo, kẻ lang thang, những phận người lặng lẽ. Đọc chậm, vì văn ông không nhiều kịch tính mà dồn nén cảm xúc trong từng chi tiết nhỏ.

Mạc Can đi qua đời bằng nhiều vai: đứa trẻ gánh hát, nhà ảo thuật, họa sĩ, diễn viên, nhà văn. Điều xuyên suốt là sự chân thành với những gì mình đã sống. Và đó có lẽ là lý do người ta vẫn nhớ đến ông như một nghệ sĩ tài hoa đi lên từ bụi đường.

Câu hỏi thường gặp

Tác phẩm nổi tiếng nhất của Mạc Can là gì?

Tiểu thuyết “Tấm ván phóng dao” là tác phẩm tiêu biểu nhất, kể về cuộc sống trong gánh xiếc rong và đưa tên tuổi ông đến với giới văn chương.

Mạc Can có phải là giang hồ thật không?

Chữ “giang hồ” gắn với ông mang nghĩa lang bạt, phiêu bạt theo các gánh hát rong, không liên quan đến hoạt động tội phạm.

Ngoài viết văn, Mạc Can còn làm những nghề gì?

Ông là diễn viên điện ảnh và truyền hình, họa sĩ, nhà ảo thuật, từng làm nhiều công việc trong các đoàn hát từ thuở nhỏ.

Văn Mạc Can có gì đặc biệt?

Văn ông viết từ trải nghiệm thật của người trong nghề biểu diễn dân gian, giọng kể điềm tĩnh, buồn mà không bi lụy, mang đậm không khí Nam Bộ.

Ban biên tập Thế Giới Gầm · Chuyên mục Chuyện lịch sử

Đọc tiếp

Chuyện lịch sử ›