Josephine Baker được cả thế giới biết đến như ngôi sao ca múa rực rỡ của Paris những năm 1920–1930. Ít ai ngờ rằng trong Thế chiến II, bà đã dùng chính danh tiếng của mình làm vỏ bọc để phục vụ tình báo của nước Pháp tự do, mang theo những thông tin quan trọng được viết bằng mực vô hình trên các bản nhạc. Bài viết kể lại hành trình phi thường ấy: từ cô gái nghèo ở Mỹ đến biểu tượng sân khấu, điệp viên kháng chiến và người phụ nữ da màu đầu tiên được đưa vào Điện Panthéon.
Từ St. Louis đến Paris
Josephine Baker sinh năm 1906 tại St. Louis, Missouri (Mỹ), trong hoàn cảnh nghèo khó, lớn lên giữa nạn phân biệt chủng tộc nặng nề. Bà bắt đầu biểu diễn từ khi còn rất trẻ. Năm 1925, Baker sang Paris và nhanh chóng trở thành hiện tượng với những màn trình diễn táo bạo trong "La Revue Nègre", sau đó tại Folies Bergère. Paris đón nhận bà với sự ngưỡng mộ mà nước Mỹ thời đó không dành cho người da màu. Năm 1937, bà nhập quốc tịch Pháp.
Khi chiến tranh ập đến
Năm 1939, khi chiến tranh bùng nổ, Baker được Phòng Nhì (Deuxième Bureau), cơ quan tình báo quân sự Pháp, tuyển mộ làm "phóng viên danh dự". Với danh tiếng của mình, bà có thể tham dự các buổi tiệc ngoại giao, tiếp xúc quan chức nhiều nước và thu thập thông tin mà không bị nghi ngờ.
Sau khi Pháp thất thủ năm 1940, Baker tiếp tục hoạt động cho lực lượng Pháp tự do của tướng Charles de Gaulle. Bà đi lưu diễn qua Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha và Bắc Phi, những nơi có thể chuyển tin cho Đồng minh, đồng thời dùng các chuyến đi này làm vỏ bọc.
Mật mã trên khuông nhạc
Một trong những chi tiết nổi tiếng nhất về hoạt động tình báo của Baker là việc bà mang thông tin viết bằng mực vô hình trên các bản nhạc. Ai sẽ nghi ngờ một ngôi sao mang theo bản nhạc khi đi lưu diễn? Một số câu chuyện còn kể bà giấu ghi chú trong quần áo, đồ lót khi qua biên giới, tin rằng không ai dám khám xét một người nổi tiếng như mình.
| Phương thức | Vì sao hiệu quả |
|---|---|
| Mực vô hình trên bản nhạc | Bản nhạc là vật dụng bình thường của nghệ sĩ, khó gây nghi ngờ |
| Vỏ bọc lưu diễn | Hợp lý hóa việc di chuyển qua nhiều quốc gia |
| Quan hệ xã giao | Tiếp cận tiệc tùng, đại sứ quán, quan chức |
| Danh tiếng | Hạn chế khả năng bị khám xét kỹ |
Trong thời gian ở Bắc Phi, Baker bị bệnh nặng, phải nằm viện thời gian dài, nhưng vẫn tiếp tục hỗ trợ kháng chiến. Sau đó bà biểu diễn phục vụ binh lính Đồng minh và tham gia lực lượng không quân nữ của Pháp tự do với cấp bậc thiếu úy.
Được ghi nhận sau chiến tranh
Sau chiến tranh, Josephine Baker được trao Huân chương Chiến công (Croix de Guerre), Huân chương Kháng chiến và về sau là Bắc đẩu Bội tinh (Légion d'honneur). Năm 2021, Pháp đưa bà vào Điện Panthéon tại Paris, nơi tôn vinh những vĩ nhân của đất nước; bà trở thành người phụ nữ da màu đầu tiên nhận vinh dự này.
Đấu tranh vì quyền bình đẳng
Không chỉ là điệp viên, Baker còn là nhà hoạt động dân quyền. Bà từ chối biểu diễn cho khán giả bị phân biệt chủng tộc ở Mỹ, tham gia Cuộc tuần hành tại Washington năm 1963 và phát biểu cùng ngày với Martin Luther King Jr. đọc bài diễn văn nổi tiếng. Bà nhận nuôi mười hai trẻ em thuộc nhiều quốc tịch, sắc tộc khác nhau, gọi đó là "bộ lạc cầu vồng", như một thông điệp sống về sự hòa hợp.
Lâu đài Milandes và những năm cuối đời
Sau chiến tranh, Josephine Baker sống tại lâu đài Milandes ở vùng Dordogne, miền tây nam nước Pháp, nơi bà từng che giấu tài liệu và hỗ trợ những người kháng chiến trong thời chiến. Bà biến nơi đây thành ngôi nhà của "bộ lạc cầu vồng" và một điểm du lịch. Tuy nhiên, chi phí khổng lồ khiến bà lâm vào cảnh nợ nần, cuối cùng mất lâu đài vào cuối thập niên 1960.
Dù gặp khó khăn tài chính, Baker vẫn trở lại sân khấu. Năm 1975, bà có buổi diễn kỷ niệm 50 năm sự nghiệp tại Paris và qua đời chỉ vài ngày sau đó. Tang lễ của bà được tổ chức với nghi thức quân đội, một sự ghi nhận dành cho những đóng góp trong thời chiến. Ngày nay, lâu đài Milandes mở cửa đón khách, trưng bày kỷ vật về cuộc đời của bà.
Vì sao câu chuyện của Baker còn nguyên giá trị?
- Dùng tài năng phục vụ lý tưởng: danh tiếng không chỉ để hưởng thụ mà để làm việc có ý nghĩa.
- Can đảm thầm lặng: hoạt động tình báo đầy rủi ro, nếu bị phát hiện có thể bị xử tử.
- Vượt qua định kiến: một phụ nữ da màu, xuất thân nghèo khó, trở thành biểu tượng của nước Pháp.
Những nữ điệp viên khác của Thế chiến II
Baker không phải trường hợp duy nhất. Nhiều phụ nữ đã đóng vai trò quan trọng trong mạng lưới tình báo thời chiến, như câu chuyện trong bài Marthe Cohn – nữ điệp viên tình cờ. Tình báo thời chiến cũng diễn ra ở châu Á, với những câu chuyện được kể trong bài NEFIS – tình báo Hà Lan và tình báo Thái Lan trong Thế chiến II.
Câu chuyện Josephine Baker nhắc rằng lịch sử không chỉ được viết bởi tướng lĩnh và chính khách, mà còn bởi những người dám dùng tiếng hát, điệu múa và cả những bản nhạc giấu mật mã để bảo vệ điều mình tin.
Câu hỏi thường gặp
Josephine Baker làm điệp viên cho ai?
Bà làm việc cho Phòng Nhì (Deuxième Bureau), cơ quan tình báo quân sự Pháp, và sau đó hỗ trợ lực lượng Pháp tự do của tướng de Gaulle trong Thế chiến II.
Josephine Baker được đưa vào Điện Panthéon năm nào?
Năm 2021. Bà là người phụ nữ da màu đầu tiên được vinh danh tại Điện Panthéon ở Paris.
Mực vô hình hoạt động thế nào?
Mực vô hình là chất lỏng không nhìn thấy khi khô, chỉ hiện ra khi được xử lý bằng nhiệt, hóa chất hoặc ánh sáng đặc biệt. Đây là kỹ thuật truyền tin bí mật phổ biến trong thời chiến.