Mỗi khi Chánh án Tòa án nhân dân tối cao đăng đàn trả lời chất vấn trước Quốc hội, dư luận lại quan tâm đến những câu hỏi lớn: tòa án xét xử có công bằng, nhanh chóng không; án tồn đọng, án bị hủy, sửa nhiều hay ít; và cải cách Luật Tổ chức Tòa án nhân dân sẽ thay đổi gì cho người dân. Bài viết giải thích cơ chế chất vấn, các định hướng cải cách tư pháp đã được đặt ra và những điểm thiết thực mà người dân có thể quan tâm khi có việc phải đến tòa.
Bài viết mang tính phổ biến kiến thức; nội dung cụ thể của từng phiên chất vấn và văn bản luật hiện hành nên được tra cứu trên cổng thông tin chính thức của Quốc hội và Tòa án nhân dân tối cao.
Chất vấn là gì và diễn ra thế nào?
Chất vấn là hoạt động giám sát tối cao của Quốc hội, trong đó đại biểu Quốc hội đặt câu hỏi với các chức danh như Thủ tướng, Bộ trưởng, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao về những vấn đề thuộc trách nhiệm của họ. Phiên chất vấn thường được truyền hình, phát thanh trực tiếp để cử tri theo dõi.
Với ngành tòa án, các nhóm vấn đề hay được hỏi gồm: chất lượng xét xử, tỷ lệ án bị hủy, sửa do lỗi chủ quan; án hành chính, án dân sự kéo dài; việc thi hành án; công khai bản án; đạo đức, kỷ luật của thẩm phán; và việc triển khai các luật mới.
Luật Tổ chức Tòa án nhân dân: bối cảnh cải cách
Hiến pháp năm 2013 lần đầu tiên khẳng định tòa án nhân dân là cơ quan xét xử, thực hiện quyền tư pháp. Trên cơ sở đó, Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014 rồi Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2024 được ban hành, thể hiện các định hướng cải cách tư pháp. Trong quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy nhà nước sau đó, luật tiếp tục được sửa đổi, bổ sung để điều chỉnh mô hình tổ chức tòa án các cấp.
Những định hướng chung thường được nhấn mạnh gồm:
- Bảo đảm độc lập xét xử: thẩm phán, hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật.
- Nâng cao tranh tụng: kết quả tranh tụng tại phiên tòa là căn cứ quan trọng để ra phán quyết.
- Tổ chức tòa án theo thẩm quyền xét xử thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào đơn vị hành chính.
- Chuyên môn hóa: hình thành các tòa chuyên trách (hành chính, kinh tế, gia đình và người chưa thành niên, phá sản, sở hữu trí tuệ…).
- Chuyển đổi số: nộp đơn trực tuyến, phiên tòa trực tuyến trong một số trường hợp, công khai bản án trên cổng thông tin.
Những thay đổi người dân có thể cảm nhận
| Lĩnh vực | Ý nghĩa với người dân |
|---|---|
| Công khai bản án, quyết định | Có thể tra cứu các bản án đã công bố để tham khảo cách tòa giải quyết vụ việc tương tự |
| Hòa giải, đối thoại tại tòa án | Tranh chấp dân sự, khiếu kiện hành chính có thể được hòa giải, đối thoại trước khi thụ lý, tiết kiệm thời gian và chi phí |
| Tòa chuyên trách gia đình, người chưa thành niên | Không gian xét xử thân thiện hơn với trẻ em, các vụ ly hôn, nuôi con |
| Dịch vụ trực tuyến | Nộp đơn khởi kiện, tài liệu, nhận thông báo qua phương tiện điện tử trong phạm vi luật cho phép |
Luật Hòa giải, đối thoại tại Tòa án năm 2020 là một ví dụ về nỗ lực giảm tải cho xét xử. Nhiều tranh chấp như chia thừa kế, nợ nần, ly hôn có thể được giải quyết êm thấm qua hòa giải viên tại tòa, với kết quả được tòa công nhận.
Khi có việc phải đến tòa, người dân cần biết gì?
- Xác định đúng tòa có thẩm quyền: theo loại việc (dân sự, hành chính, hình sự) và nơi cư trú của bị đơn, nơi có bất động sản…
- Chuẩn bị đơn và chứng cứ: đơn khởi kiện theo mẫu, giấy tờ tùy thân, chứng cứ chứng minh yêu cầu.
- Nộp tạm ứng án phí: trừ trường hợp được miễn, giảm theo quy định.
- Theo dõi thông báo của tòa: giấy triệu tập, lịch hòa giải, lịch xét xử; vắng mặt không lý do có thể ảnh hưởng quyền lợi.
- Tìm trợ giúp pháp lý: người thuộc diện được trợ giúp pháp lý miễn phí có thể liên hệ trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước.
Các tranh chấp đất đai, thừa kế là nhóm vụ việc phổ biến. Bạn có thể đọc thêm bài đất chưa có sổ có chia thừa kế được không để hiểu một tình huống hay gặp.
Tòa án trong chuỗi tố tụng hình sự
Trong vụ án hình sự, tòa án là khâu cuối cùng sau điều tra (cơ quan công an) và truy tố (viện kiểm sát). Hiểu chuỗi này giúp người dân biết mình đang ở giai đoạn nào và có quyền gì. Bài hiểu đúng quy trình tố tụng hình sự giải thích các bước ban đầu. Ở cuối chuỗi, với án tử hình, còn có thủ tục xin ân giảm lên Chủ tịch nước, như phân tích trong bài ân giảm án tử hình.
Vì sao người dân nên theo dõi các phiên chất vấn?
Phiên chất vấn là dịp hiếm hoi người đứng đầu ngành tòa án trực tiếp giải trình trước cử tri cả nước. Những con số về án tồn đọng, án bị hủy, những cam kết về đào tạo thẩm phán, chống tiêu cực đều là thông tin công khai mà người dân có quyền biết và giám sát. Theo dõi một cách tỉnh táo, so sánh lời hứa với kết quả các năm sau, chính là cách công dân tham gia vào tiến trình cải cách tư pháp.
Câu hỏi thường gặp
Chánh án Tòa án nhân dân tối cao do ai bầu?
Chánh án Tòa án nhân dân tối cao do Quốc hội bầu theo đề nghị của Chủ tịch nước, và chịu trách nhiệm, báo cáo công tác trước Quốc hội.
Có thể tra cứu bản án của tòa ở đâu?
Tòa án nhân dân tối cao có cổng thông tin công bố bản án, quyết định. Một số bản án không được công bố theo quy định, ví dụ liên quan bí mật nhà nước hoặc đời tư.
Hòa giải tại tòa có bắt buộc không?
Hòa giải, đối thoại tại tòa theo Luật năm 2020 dựa trên sự tự nguyện của các bên. Ngoài ra, trong tố tụng dân sự, tòa vẫn tiến hành hòa giải theo thủ tục riêng trừ những trường hợp không được hòa giải.